Kien meqjus minn kulhadd bhala protagonista kbir ghall-futur. Kien ghadu Oxford meta l-marda tal-kancer qatlitu hesrem fl-1961 fl-eta ta’ 30 sena ftit qabel ma miet ukoll il-habib kbir tieghu Guzè Ellul Mercer. Li kieku baqa’ maghna, proprju llum kien jaghlaq 75 sena.

Gerry kien persuna generuza u tip intellettwali li jaqra hafna u dejjem bil-gazzetti jew kotba taht dirghajh. Ohtu Guza tiddeskrivih bhala bravu hafna izda ta’ ftit kliem u fl-età ta’ disa’ snin gie l-ewwel fl-ezami tal-Liceo. Gorg Agius, habib ta’ Gerry, li aktar tard sar Segretarju Generali tal-GWU, jiddeskrivih bhala bniedem mill-iktar simpatiku u leali li kull fejn kien dejjem impressjona bil-mod kif janalizza sitwazzjoni. Il-veteran Laburista Anton Cassar jghid li Gerry kien wiehed mill-avangwardja tal-partit u fost l-aktar motivati fl-ideali tax-xellug.

F’dawk is-snin, Gerry Zammit kien jissemma bhala ‘rising star’ tal-Partit Laburista flimkien ma’ nies bhal Patrick Holland u Joe Micallef Stafrace u aktar tard Lorry Sant u Lino Spiteri, kollha zghazagh prominenti li bdew jitghabbew b’responsabbiltajiet kbar fi hdan il-Moviment Laburista. Lino Spiteri jiddeskrivi l-‘aura’ madwar Gerry u jghid li kien jimpressjona lil Mintoff bl-argumenti tieghu.

Richard Matrenza, li bhal Gerry studja f’Ruskin College, kien ukoll Segretarju tat-Taqsima Gvern tal-GWU jiddeskrivi lil Gerry bhala zaghzugh imhejji ghat-tmexxija tal-moviment. Lino Cassar, li jfisser lil Gerry bhala socjalist pur, kien sar jafu meta kienu jistampaw il-gazzetta Is-Sebh f’Mayfair House. Aktar tard, kien mar izuru l-isptar l-Ingilterra f’Dicembru 1960. J. G. Vassallo, li wara l-isplit kien lahaq Segretarju tal-Partit ta’ Boffa, jiddeskrivih bhala ‘fire brand’ u agitatur li kien jifforma parti mill-‘core group’ ta’ Mintoff. Effie Mifsud, li fis-snin 60 kien ufficjal tal-partit ta’ Toni Pellegrini, jghid li titkellem ma’ min titkellem, kulhadd jghidlek li Gerry kien stilla.

Gerry Zammit beda l-hidma tieghu mal-Partit Laburista ftit wara li sar l-’isplit’ tal-Partit fl-1949. Mintoff kien ha t-tmexxija tal-Partit filwaqt li l-ex-mexxej, it-tabib Pawlu Boffa, waqqaf partit iehor tal-haddiema. Gerry kellu biss 19 il-sena u kien apprentist fit-tarzna. Kien f’dawk il-granet li ntefa’ b’sahha f’hidma fi hdan il-Partit. F’temp ta’ ftit xhur kellu sehem ewlieni fit-twaqqif tal-Kumitat tal-Partit Laburista fil-Gzira, kif ukoll fit-twaqqif ta’ l-Ghaqda taz-Zghazagh tal-Partit maghrufa bhala l-Labour League of Youth.

Gerry beda jfittex Laburisti mill-Gzira li kienu jahdmu fid-Dockyard biex jinghaqdu mieghu bil-hsieb li jitwaqqaf l-ewwel Kumitat Laburista fil-Gzira. L-ewwel laqgha generali tal-lokal saret nhar it-2 ta’ Novembru 1949 u Gerry inhatar l-ewwel segretarju. J.M. Baldacchino, li kien l-ewwel assistent segretarju u aktar tard sar segretarju flok Gerry, jirrakkonta kemm Gerry kien serju f’xoghlu, tal-punt u tip li jimpenja ruhu bil-kbir u li bil-hidma tieghu pogga lill-kumitat tal-Gzira fuq sisien sodi. Fundatur iehor tal-kumitat tal-Gzira, Nenu Buhagiar ghadu delegat tal-Partit Laburista sal-lum.



Hidma fil-Partit u t-twaqqif taz-Zghazagh Laburisti

Skond il-minuti ta’ l-Ezekuttiv Nazzjonali tal-partit tat-3 ta’ Ottubru 1950, Gerry Zammit baghat ittra li fiha ppropona ghaqda taz-zghazagh fil-partit. Dom Mintoff irrisponda billi hatar kummissjoni ta’ tlieta minn nies biex ihejju pjan ghat-twaqqif ta’ l-ghaqda. Din kienet tinkludi s-Segretarju Generali tal-Partit, Joe Attard Kingswell. L-Ezekuttiv tas-6 ta’ Novembru 1950 iddecieda favur il-proposta u giet imsejha laqgha ghaz-zghazagh Laburisti fl-14 ta’ Jannar, 1951 fil-Belt. Il-laqgha, li fiha kien approvat l-istatut ta’ l-ghaqda, kienet indirizzata mid-Deputat Mexxej tal-Partit, l-Avukat Joe Flores, li kien tefa’ ghajnejh fuq Gerry u kien jinkoraggih hafna. Ic-chairman tal-laqgha kien Danny Cremona.

Din il-laqgha kienet irrapportata bi prominenza fil-gazzetta Is-Sebh tat-18 ta’ Jannar li fiha wkoll deher avviz iffirmat minn Gerry Zammit fejn appella biex il-membri jibaghtu nominazzjonijiet ghall-karigi ufficjali ta’ l-ghaqda. Il-laqgha tkompliet fit-28 ta’ Jannar b’diskors ta’ Mintoff, li spjega kif mill-ghaqda taz-zghazagh ried jinbena l-pedament sod biex il-Partit Laburista jissahhah fil-glieda ghall-helsien mill-kolonjalizmu. Gerry inhatar l-ewwel segretarju ta’ l-ghaqda.

Aktar tard, Gerry Zammit serva wkoll fuq l-ezekuttiv tal-Partit Laburista sakemm fl-1953 iddecieda li jmur jahdem ghal numru ta’ snin l-Ingilterra. Baqa’ l-Ingilterra sa 1957. Hadem ukoll ghal perjodu twil imbarkat fuq il-merkantili bil-hsieb li jevita l-lieva. F’dak il-perjodu, Gerry ivvjagga hafna madwar id-dinja, inkluz fl-Asja u l-Awstralja. Yvonne Micallef Stafrace, l-ewwel mara impjegata mal-GWU, issemmi kif Gerry kien ihobb jirrakkonta stejjer dwar il-vjaggi li kien jaghmel, b’mod partikolari l-mod kif kien jimpressjonah il-faqar li kien jiltaqa’ mieghu f’certu pajjizi Asjatici.

Fl-1957, fuq insistenza tal-mexxejja tal-moviment Laburista, Gerry gie lura Malta u ghamel sena fil-kariga ta’ Segretarju ta’ Taqsima fil-GWU sakemm f’Settembru 1958 mar jistudja Oxford. Mill-Ingilterra baqa’ jghin xorta wahda lill-partit u kien jirrapprezenta lill-Partit Laburista f’numru ta’ laqghat internazzjonali. L-iktar wahda prominenti kienet f’Marzu tas-sena 1960 meta Gerry kien inghaqad mad-delegazzjoni tal-Partit Laburista fil-famuza ‘Goodwill Mission’ li mexxa Dom Mintoff fil-Lvant Nofsani qabel ma attendew il-Kunsill ta’ l-Internazzjonali Socjalista fl-Izrael. Ma’ Gerry u Mintoff kienu marru Anton Buttigieg u Guze Cassar.



Il-perjodu mal-GWU u t-28 ta’ April 1958

Gerry Zammit sar Segretarju tat-Taqsima tal-Gvern tal-GWU f’Settembru 1957 flok J. C. Saliba. Ghalkemm dam biss sena f’din il-kariga lahaq ghamel impatt qawwi fuq il-hidma tat-taqsima. Il-minuti tal-Kunsill tal-GWU ta’ dik is-sena jaghtu indikazzjoni cara tad-dedikazzjoni li kellu Gerry ghax-xoghol ta’ l-Union. Kien ikun fil-qalba ta’ hafna mill-inizjattivi li kienu jittiehdu.

Matul dik is-sena Gerry kien ha sehem prominenti fl-istrajk nazzjonali organizzat mill-GWU f’April 1958. Alfred Sant fil-ktieb tieghu ‘28 ta’April 1958 – il-Hobz u l-Helsien’ jispjega fid-dettal l-isfond tal-grajja. Il-protesta kontra l-Gvern Ingliz saret ghax l-Inglizi naqsu milli jonoraw l-obbligazzjonijiet taghhom. Il-ktieb ta’ Sant jikkonkludi li t-triq lejn il-helsien u n-newtralità kellha l-bidu taghha fil-grajja tat-28 ta’ April. Gerry kien wera kuragg u inizjattiva kbira dak in-nhar u flimkien ma’ ufficjali ohrajn ta’ l-union serva sentenza ta’ habs fuq akkuza ta’ intimidazzjoni. Id-dettalji tal-proceduri fil-qorti kontra Gerry u shabu huma dokumentati fil-ktieb ta’ Alfred Sant.

Meta hareg mill-habs fid-19 ta’Lulju, il-gazzetta The Torch gabet rapport prominenti fil-faccata taghha b’ritratt ta’ Gerry imdawwar bl-ufficjali ta’ l-Union, inkluz is-Segretarju Generali Reggie Miller. It-titlu tar-rapport kien jghid Last of the “Terrorists” b’referenza ghall-mod kif l-Inglizi kienu jirreferu ghal dawk il-Maltin qalbiena li organizzaw l-istrajk nazzjonali. J.C. Saliba jahseb li Gerry kien jilhaq Segretarju Generali ta’ l-Union kieku spicca l-istudju l-Ingilterra, ghax il-membri tal-Kunsill tal-GWU kellhom fiducja kbira fih.



It-tbatija f’Oxford u l-ahhar zjara lil Dom Mintoff

Ftit wara li beda l-istudju f’Ruskin College Oxford, Gerry iltaqa’ ma’ Ann Johnson, li kienet studenta Ingliza tistudja fl-istess kullegg. Kienu jistudjaw flimkien u jattendu diversi attivitajiet ta’ l-Università. Ma damux ma saru hbieb kbar u iktar tard inseparabbli. Izzewgu Oxford fl-1960, meta digà kienu bdew jidhru s-sinjali tal-mard f’Gerry u baqghet izzomm kunjomu sal-lum. Ann Zammit illum tghix Franza, ghandha 68 sena u ghamlet karriera bhala ekonomista fil-qafas tal-Gnus Maghquda. Fis-snin 70 hadmet bhala konsulenta ekonomika mal-Gvern Malti.

Ann ghandha memorji cari hafna tas-sofferenzi li garrab Gerry fl-ahhar xhur ta’ hajtu. Tirrakkonta kif, minkejja l-ugiegh, Gerry baqa’ juri kuragg kbir fl-istudju tieghu. Wara li lestew id-diploma f’Ruskin College, Gerry beda kors ta’ studju iehor f’Wadham College, Oxford. Izda wara l-ewwel xahrejn, inhakem mill-marda tal-kancer u baqa’ jistudja mid-dar u mill-isptar. Kien imur jarah kull gimgha l-habib tieghu Frans Massa, li kien jghix Londra u kien l-unika persuna apparti Ann li kien jaf bil-marda fatali li kien qieghed igarrab.

F’Marzu 1961, tliet xhur qabel miet, Gerry zar Malta ghall-ahhar darba flimkien ma’ Ann. Kienu alloggjati fil-villa tal-Perit Dom Mintoff, li mieghu Gerry kien jikkorrispondi regolari minn Oxford. Minn ftit wara li sar l-’isplit’ tal-Partit Laburista fl-1949, Gerry kien rebah il-fiducja u l-kunfidenza ta’ Mintoff u baqa’ jghinu fil-hidma tal-Partit sa l-ahhar. Wara ftit granet biss li kienu Malta, Gerry hassu hazin fir-residenza ta’ Mintoff u kien ordnat mit-tabib tieghu biex jirritorna lura l-Ingilterra immedjatament biex jinghata medicina specjali. Dak kellu jkun l-ahhar vjagg ta’ Gerry.

Kienet Ann Zammit li gabet l-ahbar tal-mewt tieghu li sehhet il-Hamis, 6 ta’ Lulju. L-ahbar hasdet bil-kbir lill-Partit Laburista u lill-GWU. Hasdet iktar lill-familjari tieghu, li sa dak in-nhar kienu ghadhom ma jafux bil-gravità tal-marda li kellu. Kien Gerry stess li ma xtaqhomx ikunu jafu biex ma jinkwetawx. Ann baqghet Malta matul dak is-sajf alloggjata fir-residenza ta’ Mintoff. Ghal Mintoff, it-telfa ta’ Gerry kienet wahda mill-akbar ghafsiet ta’ qalb li garrab f’hajtu.

Il-mewt ta’ Gerry saret fi zmien meta r-relazzjonijiet bejn il-partit u l-knisja kienu hziena hafna. F’dik is-sena l-ezekuttiv kollu tal-partit inghata l-interdett u Gerry innifsu, skond Ann, kien mhedded bl-istess interdett anke fuq is-sodda tal-mewt. Sa l-ahhar Gerry baqa’ ma cediex il-principji Laburisti tieghu.

Hu kien iddecieda li wara mewtu, gismu jintuza ghar-ricerka medika li ghal dak iz-zmien kienet haga radikali u kontroversjali. Din ir-ricerka damet sejra tmien xhur sa April tas-sena 1962. Ann tirrakkonta li sabuha difficli biex Gerry jindifen kif xieraq f’Malta u ghalhekk ittiehdet decizjoni li jindifen l-Ingilterra.

Bhal James Dean, l-artist li kien jammira u li hadem il-film ‘Rebel without a cause’, Gerry kien karizmatiku u spikka kemm ghax kien bniedem kapaci, kif ukoll ghax kellu hajja qasira. Gerry Zammit ukoll hu simbolu ribelluz li kien ta’ ispirazzjoni ghal hafna nies li gew warajh. Il-memorja ta‘ Gerry Zammit jixraq li tinghata qima minn kull min jghozz il-valuri tal-helsien li ghalihom tant iggieled b’dedikazzjoni.



L-awtur ta’ dan l-artiklu studja il-politika u l-ekonomija Ruskin College, Oxford u qieghed ihejji pubblikazzjoni dwar is-suggett. Min ghandu xi taghrif relevanti, korrispondenza, ritratti jew jixtieq jaqsam testimonjanzi dwar il-hajja tieghu, hu mistieden jaghmel kuntatt ma’ Robert Micallef: “Rowanne”, Triq Mile-End, Hamrun HMR 02 tel: 21344801 email: robertm@euroweb.net.mt